Türkiyəni dünyanın cənnəti hesab edir turistlər… Bunun bəlli səbəbləri də var. Hər milyonlarlıa turist onlar üçün kəşf edilməmiş bu tarixi məkanları ziyarət etmək üçün Türkiyə yolçuluğuna başlayırlar. Türkiyə torpaqlarında tarix boyu bir çox mədəniyyətlər yaşayıb, yaradıb və burada aparılan arxeloji qazıntılar zamanı tarixin müxtəlif dövrlərinə aid şəhərlər, mədəniyyətlər yenidən kəşf edilir.
Serik ilçəsinin 8 kilometr şərqində, Köprüçayının dağlıq bölgəsindən düzlüyə çatdığı yerdə e.ə. X əsrdə Akalar tərəfindən qurulmuş Aspendos antik dövrün çox zəngin şəhərlərindən biri olub. Şəhər biri böyük, biri kiçik iki təpə üzərinə qurulmuşdur. Coğrafiyaçı Strabon və Pamponrus Mela, şəhərin Agruslularca qurulduğunu yazırlar. Bölgəyə e.ə. 1200-cü ildən sonra Yunan köçləri olmuşdur. Halbuki, Aspendos adının mənbəyi Rumlardan əvvəlki yerli Anadolu dilidir. Əhəmiyyətli bir ticarət yolu üzərində olduğu və Köprüçay çayı ilə limana bağlandığı üçün Aspendos, hər dövrdə ələ keçirilmək istənən şəhərlər arasında yer almışdır.
Bələdçimiz Hasan Çalışkan söyləyir ki, Aspendosun ən əhəmiyyətli abidəsi teatrıdır. Buradakı Aspendos teatrı kiçik Asiyada Romalılar tərəfindən inşa edilən ən böyük teatrlardan biridir. II əsrdə inşa edilmiş, Roma imperatorluğunun ən böyük memarlıq əsərlərindən biri olan Aspendos teatrı Serik ilçəsinin Belkis kəndi ərazisində yerləşir.
Memarı Aspendoslu Theodorusun oğlu Zenondur. Antonius Piu zamanında inşasına başlanmış Marcus Aurelius zamanında tamamlanmışdır (138-164).
Aspendos antik teatrı ortasında yerə metal pul atıldığında üst sıralarda belə səsinin eşidildiyi dünyanın akustik olaraq ən yaxşı teatrıdır.
Bu binanın restavrasiya olunmasna Mustafa Kamal Atatürkün göstərişindən sonra başlanılıb. 1930-cu ildə Antalyaya səfəri çərçivəsində Aspendos antik şəhərini də ziyarət edən Mustafa Kamal Atatürk belə bir göstəriş verir: “Bu teatrı restavrasiya edin. Ancaq qapısına kilid vurmayın. Burada tədbirlər keçirin”.
Beləliklə, dahi Atatürkün həmin göstərişindən sonra qədim teatra yeni həyat verilib. Restavrasiyadan sonra yeni həyatına qədəm qoyan bu ecazkar bina hər il Aspendos Opera və Balet Festivalına ev sahibliyi edir.
Aspendos Qədim Teatrı və Aspendos Akvedukları 2015-ci ildə YUNESKO-nun Müvəqqəti İrs Siyahısına daxil edilib. Yüzlərlə illik tarixi ilə zamana meydan oxuyan teatrın eramızın 2-ci əsrində Roma dövləti tərəfindən inşa edildiyi düşünülür. Dünyanın ən yaxşı akustikasına malik olan bu bina Aspendoslu Teodorun oğlu Memar Zenon tərəfindən imperator Mark Avreliy tərəfindən tikilmişdir. Səhnə binasının girişindəki yazılarda Kurtius Krispin və Kurtius Ospikat adlı iki qardaşın binanı tanrılara və imperatora həsr etdiyi oxunur.
Qədim teatrın memarlığı möhtəşəm və diqqətəlayiqdir. Səhnə binası qədim Roma teatr binalarında olduğu kimi iki mərtəbədən ibarətdir. Teatr binasının hər iki mərtəbəsində müxtəlif sütunlardan istifadə olunub. Aşağı mərtəbədə İon sütunlarının, yuxarı mərtəbədə isə Korinf sütunlarının istifadəsi binanın mürəkkəb görünüşünə imkan verir. Sütunlar arasındakı taxçalara heykəllər əlavə edilərək estetik bir toxunuş əlavə edilmişdir.
Binanın orta qapısındakı Dionis relyefinin ətrafı bitki və motivlərlə əhatə olunmuşdur. Qədim teatrlarda keçirilən tədbirlər Qədim Yunanıstanda şərab tanrısı kimi tanınan Dionisin adına keçirilirdi. Xüsusilə biçin mövsümündə insanlar tanrılara minnətdarlıqlarını bildirmək və məhsuldarlığı artırmaq üçün müxtəlif şənliklər təşkil etdilər.
Teatr binasının qapıları müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunurdu. Birinci mərtəbədəki qapılar teatr tamaşalarında sənətkarların istifadəsinə nəzərdə tutulduğu halda, yerin altındakı qapılar döyüş zamanı heyvanların girməsi üçün hazırlanmışdı.
Eyni dövrdə tikilmiş digər teatr binalarından fərqli olaraq oturacaqlardan mənzərəni deyil, səhnəni görmək olur. Binanın ətrafının tamamilə bağlı olması akustikanı gücləndirir və tamaşaçıların səsləri asanlıqla eşitməsinə şərait yaradır.
Məlumdur ki, oturacaqların hər birinin eni 45 sm-dir. 9000 nəfərlik böyük tamaşaçı tutumu olan Aspendos Antik Teatrı 15.000 nəfərə qədər artırıla bilər. Ümumilikdə 41 sıra oturacaq olan teatrın orkestr bölməsi yarımdairəvi formadadır.
Aşağı hissədə “İmperator lojası” adlı oturma sahəsi var. Bəzi oturma yerlərində adların olması diqqət çəkir. Binanın tikintisində mərmər və qayalardan istifadə olunub.
Səhnə binasında Səlcuqlular dövründə aparılan bərpadan firuzəyi rəngli kaşılar tapılmışdır. Səhnə binasının bir müddət Səlcuqlu hökmdarı tərəfindən saray kimi istifadə edildiyi güman edilir.
Aspendos Qədim Teatrı 1994-cü ildən Beynəlxalq Opera və Balet Festivalına ev sahibliyi edərək tarixə meydan oxuyur.
Dünyanın hər yerindən gələn turistlərin diqqət mərkəzinə çevrilən Aspendos Qədim Şəhəri haqqında çoxlu söz-söhbətlər dolaşır. Bu söz-söhbətlər arasında ən çox diqqət çəkəni Aspendos kralı və memar qardaşlarla bağlı əfsanədir.
Aspendos kralının qızı evlilik yaşına çatıb. Padşah qızına ərə verəcəyi adamın şəhərə və xalqa faydalı biri olmasını istəyir. Şəhərə elçi göndərir və qızını şəhərə faydalı tikili tikdirənə ərə verəcəyini bildirir. Bir çox gənc müxtəlif tikililərin tikintisinə başladı.
Gənclər arasında iki memar qardaş da var. Qardaşlardan biri qədim şəhər üçün su kəmərləri tikir. Su kəmərləri insanların suya olan tələbatını ödəyir. Padşah bu tikiliyə nəzər saldıqda qərarını versə də, ədalətsizliyə yol verməmək üçün o biri qardaşın tikdirdiyi quruluşu da görmək istəyir. Beləliklə, o, qədim teatra getməyə qərar verir.
Aspendos kralı qədim teatrı görəndə heyran oldu. Etkileyici memarlığı ilə yanaşı, teatrın mükəmməl akustikası var və onun səhnəsində yaranan ən kiçik səs arxa cərgələrdən eşidilir. Padşah arxa sırada dayanarkən pıçıltı ilə “Qızını mənə ərə verməlisən” cümləsini eşitdi. Səsin haradan gəldiyini axtararkən səhnədə Memar Zenonu görür və qızını ona ərə vermək qərarına gəlir.
Bu qədim şəhəri həm də əfsanələr şəhəri adlandırırlar. Məşhur səyyah İbn Batuta “Səyahətnamə” kitabında Aspendos Qədim Şəhərini tarixin ən qədim şəhəri kimi təsvir edərək yazır:”Bura əsl cənnəti xatırladan xəzinədir. Bütün növ meyvələri bir yerdə görmək mümkündür. İndiyə qədər olduğum ən gözəl mənzərə dənizlə şəhərin tandemidir”.
Bu qədim şəhərin yaxınlığında çoxsaylı qədim yaşayış məskəni mövcuddur. Bəzən bu gözəlliklərin insan əli ilə yaradılmasına şübhə ilə yanaşırlar. Turistlərin ən çox görməyə can atdığı məkanlardan biri də Zeytintaşı Mağarasıdır.
Zeytintaşı Mağarası Antalyanın Serik mahalına 15 km məsafədədir. Şimalda Akbaş kəndinin Gökçeler mahalının cənub-şərqində yerləşir.
1997-ci ildə daş karxanası işlətmək üçün çalışan işçilər tərəfindən təsadüfən kəşf edilən və 2013-cü ildə ‘Təbiət Abidəsi’ elan edilən Zeytintaşı Mağarası o gündən bu yana bölgənin turizm potensialına böyük töhfə verir.
Təxminən bir milyon il ərzində meydana gəldiyi təxmin edilən karst mağarası stalaktit sütunları ilə çoxlu kiçik salonlara və kameralara bölünür. İsti və rütubətli havası olan mağaranın dərinliyi 14 metrdir.
Bir-birinə bağlı iki mərtəbədən ibarət olan mağaranın yuxarı mərtəbəsi yan dəhlizlərlə birlikdə 136 metr, aşağı mərtəbəsi isə 97 metrdir. Mağaranın aşağı mərtəbəsi onu məhv olmaqdan qorumaq üçün ziyarətçilər üçün bağlıdır. Canlı bir mağara olan Zeytintaşı Mağarasının içi hələ də formalaşmaqda olan travertin, soda çubuqları, popkorn, flowstone, bayraqlı travertin və heliktik kimi formalarla örtülmüşdür. Böyük sütunlar arasında yerləşən gölməçələr mağaranın görünüşünü daha da maraqlı edir.
Bir milyon il ərzində meydana gəldiyi təxmin edilən mağara, mağaranın hər yerində uzunluğu 5 sm ilə 70 sm arasında dəyişən makaron sarkıtları ilə diqqət çəkir. İnkişafı bu gün də davam edən makaron sarkıtlarının olduğu zal ‘Spagetti Hall’ adlanır. Zeytintaşı Mağarası ölkəmizdə hər mağarada görülmə ehtimalı az olan bu unikal xarakterik formasiyaları ilə xüsusi dəyər qazanır. Cəvahiratlara bənzəyən yüzlərlə incə və kristal sarkıtdan ibarət “Çilçıraq Zalı” nəfəs kəsən dərəcədə gözəldir.
Valehedici atmosferi, ləl-cəvahirat kimi sütunları, sarkıtları, stalaqmitləri və hər cür damcı daşları ilə böyük diqqət çəkən mağaraya bələdçi ilə baş çəkib unudulmaz vizual ziyafətə şahid ola bilərsiniz.
Havası və təbiəti ilə insanlara dinclik və rahatlıq bəxş edən mağaranın ətrafı toxunulmamış və təbii gözəlliklərə malikdir. Mağaraya baş çəkdikdən sonra ətrafda gəzinti, dırmaşma, safari turu və canlı təbiəti müşahidə edə bilərsiniz.
Antalyanın gözəlliyinə heyran qalan turistlərin böyük hissəsi Aspendos Qədim Şəhərini ziyarət edir.
Rəsmi rəqəmlərə görə 2024-cü ilin 6 ayı ərzində Antalyaya 9 milyon 680 min turist gəlib. Gələn turistlərin böyük hissəsi bu qədim şəhərləri və tarixi məkanları ziyarət edib. Siz də tarixlə baş-başa qalmaq bu qədim şəhərləri kəşf etmək istəyirsinizsə yolunuzu Türkiyəyə salın.
Qoşqar Salmanlı
